Muzeum Ziemi Biłgorajskiej to placówka, która opowiada historię niewielkiego miasta na Roztoczu i okolic, gdzie przez wieki rozwijały się charakterystyczne rzemiosła. Największą atrakcją jest Skansen „Zagroda Sitarska” – autentyczna drewniana zabudowa z XVIII-XIX wieku, która pokazuje jak żyli i pracowali mieszkańcy zajmujący się sitarstwem. To jedno z ciekawszych muzeów regionalnych w województwie lubelskim, które łączy ekspozycję w budynku głównym z unikalnym obiektem skansenowskim.

Historia muzeum – od piwnicy ratusza do nowej siedziby

Placówka powstała w 1966 roku, choć faktycznie działalność rozpoczęła rok później jako oddział Muzeum Okręgowego w Lublinie. Przez niemal pół wieku mieściła się w piwnicach biłgorajskiego ratusza przy Placu Wolności, co nie były idealne warunki do prezentacji zbiorów.

Dopiero w marcu 2014 roku muzeum przeniosło się do obecnej siedziby przy ulicy Kościuszki 87 – do budynku dawnego Starostwa Powiatowego. Zmiana lokalizacji dała wreszcie możliwość godnego zaprezentowania kolekcji, która przez lata była nieco ukryta przed wzrokiem zwiedzających.

Trzon zbiorów pochodzi z prywatnej kolekcji Michała Pękalskiego – regionalisty, który pasjonował się archeologią, etnografią i historią. To on zorganizował izbę pamięci przy Włosiankarskiej Spółdzielni Pracy w Biłgoraju, która stała się zalążkiem muzeum. Dzięki jego zaangażowaniu udało się zachować wiele przedmiotów związanych z tradycyjnymi rzemiosłami regionu.

Muzeum przez lata zmieniało swoją przynależność – było oddziałem muzeum lubelskiego, potem zamojskiego, aż w 1999 roku stało się samodzielną instytucją kultury prowadzoną przez Powiat Biłgorajski.

Co zobaczysz w głównej siedzibie muzeum

Budynek przy ulicy Kościuszki oferuje ekspozycje związane z historią i kulturą Ziemi Biłgorajskiej. Można tu zobaczyć zbiory archeologiczne, etnograficzne i historyczne dokumentujące życie mieszkańców regionu na przestrzeni wieków.

Wystawa prezentuje przedmioty codziennego użytku, narzędzia rzemieślnicze, dokumenty oraz fotografie pokazujące jak zmieniało się miasto i okolice. To dobra okazja, żeby poznać lokalną historię – szczególnie dla osób zainteresowanych tradycyjnymi zawodami i kulturą ludową.

Muzeum jest czynne codziennie oprócz poniedziałków i dni poświątecznych, w godzinach 9:00-16:00. Warto jednak pamiętać, że zwiedzanie możliwe jest tylko w pierwszą i trzecią sobotę oraz niedzielę miesiąca – to ważna informacja przy planowaniu wizyty.

Skansen „Zagroda Sitarska” – perełka drewnianej architektury

Prawdziwą atrakcją jest filia muzeum – Skansen „Zagroda Sitarska”, który powstał w nietypowych okolicznościach. W 1973 roku, gdy władze przystąpiły do wyburzeń starych drewnianych domów przy ulicach Ogrodowej, Nadstawnej i Stawiska, udało się ocalić jedną z zagród.

Zagroda została przeniesiona i zaadaptowana na cele muzealne. Oficjalne otwarcie ekspozycji nastąpiło w 1976 roku. Dziś to jedyny w swoim rodzaju zabytek tradycyjnej, drewnianej architektury Biłgoraja – autentyczny przykład budownictwa z czasów, gdy miasto żyło z produkcji sit.

W skład zagrody wchodzą: drewutnia, spichlerz dwukomorowy, wozownia oraz budynek inwentarski z pomieszczeniami dla cieląt, koni, krów i trzody. W tych ostatnich pomieszczeniach prezentowane są teraz tradycyjne rzemiosła regionu.

Sitarstwo i inne rzemiosła – co to właściwie było

Sitarstwo to produkcja sit – narzędzi służących do przesiewania mąki, ziarna czy innych sypkich produktów. W XVIII i XIX wieku było to główne źródło utrzymania mieszkańców Biłgoraja, co czyniło miasto znanym ośrodkiem tego rzemiosła.

Zagroda pokazuje nie tylko sitarstwo, ale też inne tradycyjne zawody: bednarstwo (produkcja beczek i kadzi), kołodziejstwo (wytwarzanie kół do wozów), wyrób gontów (drewnianych deszczułek do krycia dachów), garncarstwo i olejarstwo. Każde z tych rzemiosł wymaga specjalistycznych narzędzi i umiejętności, które można poznać podczas zwiedzania.

Biłgoraj był jednym z niewielu miast, gdzie sitarstwo rozwinęło się na taką skalę – lokalni rzemieślnicy zaopatrywali w sita nie tylko okoliczne wsie, ale także dalsze regiony.

Ekspozycja w zagrodzie jest zaaranżowana tak, by pokazać autentyczne warunki pracy i życia rzemieślników. Można zobaczyć oryginalne narzędzia, warsztaty i przedmioty codziennego użytku z tamtego okresu.

Dla kogo jest to muzeum

Muzeum Ziemi Biłgorajskiej sprawdzi się przede wszystkim dla osób zainteresowanych historią regionalną i tradycyjnymi rzemiosłami. Skansen to świetne miejsce dla rodzin z dziećmi – drewniana zagroda i narzędzia rzemieślnicze robią wrażenie, a dzieci mogą zobaczyć jak wyglądało życie przed erą plastiku i elektroniki.

Miłośnicy architektury drewnianej również znajdą tu coś dla siebie. Zagroda Sitarska to autentyczny zabytek, nie rekonstrukcja – takich miejsc w miastach zostało już niewiele.

Nie jest to muzeum na całodzienną wycieczkę. Spokojne zwiedzanie zajmie około 1-1,5 godziny, co pozwala połączyć wizytę z innymi atrakcjami Biłgoraja czy okolic Roztocza.

Informacje praktyczne – ceny, dojazd, kontakt

Muzeum znajduje się przy ulicy Kościuszki 87 w Biłgoraju. Skansen „Zagroda Sitarska” to oddzielna lokalizacja – warto zapytać w muzeum o dokładny adres i możliwość zwiedzania.

Godziny otwarcia: codziennie oprócz poniedziałków i dni poświątecznych, w godzinach 9:00-16:00. Ważne: zwiedzanie możliwe tylko w pierwszą i trzecią sobotę oraz niedzielę każdego miesiąca. Przed wizytą warto zadzwonić i potwierdzić dostępność: tel. 84 686-27-33.

Kontakt mailowy: [email protected]

Dojazd do Biłgoraja nie stanowi problemu – miasto leży przy drodze krajowej nr 74 łączącej Zamość z Kielcami. Z Lublina to około 90 km w kierunku południowym, z Zamościa około 60 km. W centrum miasta łatwo znaleźć parking, muzeum znajduje się w niedużej odległości od głównego placu.

Ceny biletów mogą się zmieniać, dlatego najlepiej sprawdzić aktualne stawki telefonicznie lub mailowo przed przyjazdem. Zazwyczaj placówki tego typu oferują bilety ulgowe dla dzieci, studentów i seniorów.

Biłgoraj to dobra baza wypadowa do zwiedzania Roztocza – w okolicy znajdują się rezerwaty przyrody, szlaki rowerowe i piesze. Muzeum można połączyć z wizytą w Zamościu (wpisanym na listę UNESCO) czy w Zwierzyńcu z jego urokliwym parkiem krajobrazowym.