Rezerwat Przyrody Czartowe Pole to fragment dzikiego Roztocza, gdzie rzeka Sopot przecięła skalne podłoże tworząc wąską dolinę z progami i małymi wodospadami. Miejsce chroni ponad 80 hektarów lasów i łąk na granicy gmin Susiec i Józefów, w sercu Puszczy Solskiej. Nazwa pochodzi od leśnej polany, o której dawniej mówiono, że „jeno czarci tam hasali” – dziś to punkt wyjścia do spaceru ścieżką edukacyjną prowadzącą do ruin starej papierni i nad brzegi roztoczańskiego potoku.

Przełom Sopotu – rzeka o górskim charakterze na Roztoczu

Sopot to niewielka rzeka, ale w okolicy Hamerni zachowuje się jak górski potok. Woda wymyła tu trzeciorzędowe piaskowce tworząc nieregularne progi i wodospady, które nadają jej rwisty charakter. W czystej wodzie żyją pstrągi potokowe i lipienie – gatunki typowe dla górskich rzek, co na Roztoczu jest prawdziwą rzadkością.

Strome zbocza doliny porastają bory sosnowe, które niżej przechodzą w wilgotny las mieszany z przewagą jodły i świerka. Niektóre drzewa mają po 120-160 lat i osiągają ponad metr średnicy. Na dnie doliny rosną jesionowo-olszowe łęgi i podmokłe łąki, a w całym rezerwacie można natknąć się na rzadkie rośliny – wawrzynek wilczełyko, storczyk plamisty, paprotnik kolczysty czy narecznicę szerokolistną.

Ruiny papierni z XVIII wieku – industrialna historia w sercu lasu

Najbardziej klimatyczny punkt rezerwatu to pozostałości papierni ordynacji zamojskiej wybudowanej w 1741 roku. Zakład wykorzystywał energię wody z Sopotu do produkcji papieru – w latach trzydziestych XIX wieku wytwarzano tu około 4000 ryz rocznie, co stanowiło aż 80% całej produkcji w guberni lubelskiej.

Produkowano dziewięć gatunków papieru – od pakowego przez drukowy po kancelaryjny i stemplowy. W czasach Księstwa Warszawskiego papiernię dzierżawili kolejno Lejbus Kahan i Całe Wax, właściciel drukarni hebrajskiej w Józefowie. Koniec zakładu przyszedł z powodzią w latach 1849 i 1870, a ostateczny cios zadał pożar w 1883 roku. Odbudowa okazała się nieopłacalna i od tamtej pory budynki popadają w ruinę.

Dziś murowane pozostałości papierni porośnięte mchem i paprociami stoją tuż nad brzegiem potoku. Na ścianach ruin rośnie zachyłek Roberta – rzadka roślina, która znalazła tu swoje miejsce.

Ścieżka edukacyjna Czartowe Pole – spacer przez rezerwat

Przez rezerwat prowadzi oznakowana ścieżka przyrodniczo-edukacyjna o długości około 1,4 kilometra. Przejście całej trasy zajmuje godzinę, choć warto zarezerwować więcej czasu na obserwację przyrody i zatrzymanie się przy ruinach. Szlak jest łatwy, ale miejscami może być błotnisty – szczególnie po deszczach warto mieć odpowiednie obuwie.

Ścieżka startuje od polany Czartowe Pole i prowadzi przez różne typy lasów – od suchych borów sosnowych po wilgotne łęgi. Po drodze mijamy tablice informacyjne opisujące lokalną przyrodę i historię miejsca. Trasa schodzi też nad brzeg Sopotu, gdzie można zobaczyć skalne progi i posłuchać szumu wody.

Dla kogo jest ten rezerwat

Czartowe Pole to dobra propozycja dla rodzin z dziećmi – trasa nie jest długa ani męcząca, a ruiny papierni i potok z wodospadkami dodają spacerowi elementu przygody. Miłośnicy botaniki znajdą tu sporo do oglądania, zwłaszcza wiosną i latem, gdy kwitną storczyki i inne chronione gatunki.

Rezerwat leży na trasie czerwonego Szlaku Krawędziowego, który ciągnie się przez 55 kilometrów po Roztoczu Środkowym. Dla pieszych i rowerzystów może być punktem na dłuższej trasie – niedaleko przebiega także Green Velo. Nie jest to jednak miejsce na piknik czy głośne grillowanie – obowiązują tu zasady ochrony przyrody, a część rezerwatu (26 hektarów) jest objęta ochroną ścisłą.

Według lokalnej legendy polana Czartowe Pole była miejscem, gdzie spotykały się czarty. Mieszkańcy unikali tego zakątka lasu, co paradoksalnie pomogło zachować tu dziką przyrodę.

Historia rezerwatu i ochrona przyrody

Rezerwat został utworzony w 1958 roku zarządzeniem Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego. Głównym celem było zachowanie przełomu i doliny rzeki Sopot wraz z charakterystyczną roślinnością. Obszar ten leży w granicach Parku Krajobrazowego Puszczy Solskiej, co zapewnia dodatkową ochronę całego regionu.

Powierzchnia rezerwatu wynosi obecnie około 80 hektarów, choć w akcie powołującym podano 63,71 ha – różnica wynika prawdopodobnie z późniejszych korekt granic. Rezerwat rozciąga się na wysokości od 217 do 255 metrów nad poziomem morza.

W rezerwacie znajdują się także symboliczne groby partyzantów poległych podczas II wojny światowej – Umera Achmołły Atamanova ps. „Miszka Tatar”, dowódcy oddziału Gwardii Ludowej, który zginął w 1943 roku podczas ataku na niemiecką ekspedycję karną w Józefowie, oraz Hieronima Miąca ps. „Korsarz”, dowódcy józefowskiego oddziału ZWZ-AK, który zmarł tego samego roku podczas operacji amputacji ręki po odniesieniu ran.

W przełomowej dolinie Sopotu żyją pstrągi potokowe – gatunek rzadko spotykany na nizinnym Roztoczu, który wymaga czystej, dobrze natlenionej wody.

Informacje praktyczne – jak dotrzeć i co warto wiedzieć

Dojazd: Rezerwat znajduje się między miejscowościami Susiec i Józefów, w okolicy osady Hamernia. Najłatwiej dojechać samochodem – z Suśca kierując się w stronę Józefowa należy szukać oznakowań do rezerwatu. Parking znajduje się przy początku ścieżki edukacyjnej. Rowerem można dojechać szlakiem Green Velo lub lokalnymi drogami leśnymi.

Wstęp: Rezerwat jest dostępny bezpłatnie przez cały rok. Nie ma godzin otwarcia – to obszar leśny otwarty dla zwiedzających, ale obowiązują zasady ochrony przyrody (zakaz śmiecenia, rozpalania ognisk, zrywania roślin).

Czas zwiedzania: Przejście ścieżki edukacyjnej zajmuje około godziny, ale warto zarezerwować 1,5-2 godziny, żeby spokojnie poobserwować przyrodę i zwiedzić ruiny papierni. Najlepsze pory to wiosna (kwitnące rośliny) i jesień (kolory lasów), choć latem w cieniu lasu panuje przyjemny chłód.

Informacja turystyczna: Punkt informacji turystycznej w Suścu znajduje się przy Gminnym Ośrodku Kultury (ul. Tomaszowska 100, tel. 84 66 54 410 w. 22). W Józefowie informacja mieści się przy ul. Kościuszki 37A (tel. 84 68 79 669). Tam można uzyskać mapy szlaków i dodatkowe informacje o atrakcjach regionu.

Co zabrać: Wygodne obuwie na nierówny, miejscami błotnisty teren. Latem – środek na komary. Jeśli planujecie dłuższy spacer – wodę i przekąski, bo w okolicy nie ma sklepów czy restauracji.